صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين ) ( مترجم : محسن بيدارفر )
58
كسر أصنام الجاهلية ( عرفان و عارف نمايان ) ( فارسى )
اين گونه سخنان عوام را زيانبخشتر از زهرهاى قتّاله است كه تنها بدن را مىميراند و كار به جائى كشيده است كه حتى عدهاى از كشاورزان كشاورزى را رها كرده و به اظهار چنين ادعاهائى پرداختهاند ، چرا كه چنين گفتهها طبع مردمان را خوشآيند است ، چون درين ميدان براى درك مقامات و احوال سخنى از تزكيهى نفس درميان نيست ، و حتى افراد كودن نيز چنين ادعاها توانند كرد و ازين سخنان ظاهر آراسته بههم توانند بافت . و اگر كسى اين سخنان بر آنها گيرد در جواب او در نمانند چون توانند گفت : « اين انكار از علم جدل برمىخيزد ، و از اينكه علماى ظاهر را توان درك ژرفاى سخنان و اسرار گفتههاى ما نباشد ، چون علم حجاب است و جدل عملى است نفسانى ، و اين گفتهها و امثال آن جز از باطن و به مكاشفهى نور حق ظاهر نگردد ، و جز اهل مكاشفه فهم آن نتوانند كرد » . اين يكى از وسائل اين قوم براى بغلط افكندن ديگران و راهى براى افساد عقايد مسلمانان و گمراه نمودن آنان است ، كه زيان آن در همهجا پراكنده و شر آن قلبهاى بندگان را فراگرفته است ، و كسى كه چنين سخنان گويد اعدامش بخاطر دين خدا از زنده كردن ده كس برتر باشد . اما سخنى كه از ابو يزيد بسطامى نقل كنند نه لفظا درست است و نه معنا ؛ و اگر هم ثابت شود كه چنين گفتارى از او شنيده شده است چهبسا سخنى بوده كه از زبان خداوند متعال و او آن را بعنوان ذكر پيش خود مىگفته است . مثلا اگر از او شنيده شود « خدائى جز من نيست مرا عبادت كنيد » اين سخن را محملى جز نقل قول خداوندى نتواند بود . دوم گونه از شطحيات اينان سخنانى بىمغز و معنى است با ظاهرى فريبا و عباراتى مطنطن كه در پس آنها چيزى نهفته نباشد ، جز اينكه دلها را به تشويش افكنند و عقلها را بدهشت اندازند و ذهنها را گيج سازند ؛ و يا تفسيرهائى براى آنها كنند كه نه مقصود از آن سخنان بوده است و نه گوينده چنين اراده كرده است ، مگر اينكه سخنان را تنها عقل و خيال درهم و پريشان او ساخته است .